Największe rzeki świata






Amazonka


Amazonka
rzeka Ameryki Południowej o największym średnim przepływie na Ziemi oraz druga na świecie (wg niektórych źródeł pierwsza) pod względem długości. Amazonka posiada największe na świecie dorzecze (o powierzchni ok. 7 mln km2) i największe zasoby wodne. Dlatego też w jej dorzeczu wyrastają największe lasy tropikalne. Nazwa najprawdopodobniej pochodzi od błędnie tłumaczonej nazwy amacunu – "niedźwiedź wodnych chmur", którą rozpropagował w Europie, po roku 1540 Hiszpan Francisco de Orellana, który jako pierwszy przepłynął rzekę z And do ujścia. Długość rzeki od wieków była sporna. Utrudniał ją nie tylko dylemat wyodrębnienia spośród ponad 1000 dopływów właściwej rzeki, ale i dotarcie do ukrytych w niedostępnym terenie źródeł – rzetelny wybór dopływu powinien być poprzedzony wieloletnim pomiarem wielkości jego przepływu wody, aby uśrednić jego wahania w szerokich granicach. Należy jednak pamiętać, że długość nieuregulowanej rzeki zmienia się ciągle, szczególnie po powodziach: stare zakola zostają odcięte jako starorzecza, powstają nowe, rzeka na długich odcinkach płynie kilkoma ramionami o różnej długości, w jednym roku bardziej jednym w innym roku innym.

Bieg rzeki


Płynie przez Peru,Brazylię i częściowo, jako rzeka graniczna, przez Kolumbię. Źródła Amazonki znajdują się w peruwiańskich Andach na wysokości 5190 m n.p.m., skąd rzeka płynie w kierunku wschodnim przez Nizinę Amazonki. Amazonka posiada kilka rzek źródłowych, w zależności od przyjęcia jednej z nich za główną, podaje się różną długość. Najczęściej za rzekę źródłową przyjmuje się Ukajali, rzadziej Maranón. Według pomiarów peruwiańskich Amazonka jest najdłuższą rzeką świata. Razem z Ukajali i Carhuasantą liczy 7025 km. Natomiast długość Amazonki wraz z Maranón wynosi około 6400 km. W środkowym biegu, od ujścia Yavari/Javari do ujścia Rio Negro, Amazonka nazywana jest Solimoes. Szerokość rzeki dochodzi w środkowym biegu do 20 km, zaś w biegu dolnym do 100 km. Ujście Amazonki do Atlantyku ma postać rozległej delty z licznymi, oddzielonymi od siebie, ramionami (około 200 odnóg) – nie mamy tu jednak do czynienia z klasycznym ujściem deltowatym. Największe z ramion mają charakter estuariów, rozpoczynających się nawet 350 km od oceanu. Przy ujściu rzeka ma prawie 80 km szerokości. Maksymalny przepływ przy ujściu dochodzi do 300 tys. m3/s (średni roczny wynosi ok. 120 tys. m3/s). Tak duże masy słodkiej wody powodują wysładzanie wody oceanicznej w odległości do 400 km od ujścia. Ze względu na różnice w pojawianiu się deszczów zenitalnych na półkuli północnej i południowej Amazonka wzbiera dwukrotnie w ciągu roku. Spadek rzeki w dolnym jej biegu jest minimalny – znajdujące się 1300 km od ujścia Manaus leży na wysokości 26 m n.p.m., co oznacza, że średni spadek rzeki wynosi zaledwie 0,002%.



Główne prawostronne dopływy Amazonki to:

-Ukajali

-Juruá

-Purus

-Madeira

-Tapajós

-Xingu

-Tocantins

Główne lewostronne dopływy Amazonki to:

-Napo


-Putumayo / Içá

-Caquetá / Japurá

-Rio Negro


Żeglowność


Amazonka jest rzeką żeglowną na długości 4300 km i jest główną drogą komunikacyjną w tej części kontynentu. Statki do wyporności 5 tys. BRT docierają aż do Manaus, o wyporności do 3 tys. BRT nawet do peruwiańskiego Iquitos
Ważniejsze miasta nad Amazonką

-Iquitos

-Manaus

-Óbidos

-Santarém

-Belém

-Macapá




Nil


Nil

druga najdłuższa rzeka na Ziemi w środkowej i północno-wschodniej Afryce, przecinająca wszystkie strefy klimatyczne kontynentu. Płynie na obydwu półkulach; źródło znajduje się na 2°16'55.92”S, 29°19'52.32”E, a ujście na 31°N. Licząca prawie 3 mln km2 powierzchnia dorzecza, na kontynencie afrykańskim ustępuje jedynie dorzeczu rzeki Kongo.

Historia


Życie starożytnych Egipcjan skupiało się wokół delty i doliny dolnego Nilu. Pierwszą próbę odnalezienia źródeł rzeki podjęto już za czasów Nerona w 54-68 r. n.e. Jednak dopiero podróże europejskich naukowców w XIX wieku dostarczyły informacji o rzece i obszarach wokół niej. Pierwszymi podróżnikami, którzy dotarli w okolice Jeziora Wiktorii byli Richard Burton i John Speke. Zaplanowali oni swoją ekspedycję od strony Jeziora Tanganika, odwrotnie niż robiono to dotychczas. Wyprawa narodziła hipotezę, iż Nil wypływa z Jeziora Wiktorii. Kolejnym podróżnikiem, który odkrył Lualabę, początek Konga, mylnie uznawany za początek Nilu, był David Livingstone. Rzeczywiste źródło Nilu odnalazł Henry Morton Stanley, który dzięki dokładnym badaniom wokół Jeziora Wiktorii, odnalazł Kagerę. Polskim podróżnikiem związanym z Nilem był Leon Cienkowski. W 1847 r. dotarł do górnego biegu Nilu Białego.

Bieg Nilu


Nil Górny


Źródłową rzeką Nilu jest licząca około 420 km długości Kagera, mająca swój początek w miejscu połączenia się rzek Nyawarongu, mającej początek w Rwandzie i Ruvuvu, wypływającej w Burundi. Kagera przecina wyżynne obrzeża Wielkiego Rowu Zachodniego. Płynie na podłożu wulkanicznym i napotykając liczne progi skalne, tworzy wodospady. Po pokonaniu 400 km uchodzi do Jeziora Wiktorii, kilkadziesiąt kilometrów na północ od miasta Bukoba, z którego na północ wypływa jako Nil Wiktorii. Rozpoczyna swój bieg w północnej części cieśniny Rosebery, oddzielającej wyspę Buvuma od ugandyjskiego brzegu jeziora, a następnie płynie na północny zachód po krystalicznym podłożu, tworząc imponujące kaskady wodne. Dwie z nich mają postać potężnych wodospadów – Ripon i Owena. Po 200 km Nil Wiktorii wpływa do błotnistego jeziora Kioga, z którego wypływa Wodospadami Murchisona i płynie do Jeziora Alberta. Wypływając z niego, nosi nazwę Nilu Alberta. Dalej opuszcza obszar Wyżyny Afrykańskiej i kieruje się na północ.

Kotliny


Nil Alberta kieruje się niemal prosto na północ wąską doliną Nimule. Po kilkuset kilometrach zatacza łuk i zaczyna płynąć na północny zachód. W tym miejscu wpada do niego jako prawy dopływ Aswa. Rzeka zaczyna płynąć na północ pod nazwą Nil Górski (Bahr al-Dżabal). Na tym odcinku koryto rzeki jest żeglowne dla większych statków. Poniżej miejscowości Dżuba wpływa na teren Kotliny Sudanu Wschodniego, a następnie pomiędzy 7 a 9°N wpada do kompleksu bagien As-Sudd i rozgałęzia się na liczne odnogi. Wysoka temperatura powietrza w porze suchej sprawia, że Nil Górski niemal całkowicie znika z powierzchni ziemi jako samodzielna rzeka. Na tym odcinku Nil Górski traci około 2/3 zasobów wody. W południowym Sudanie przyjmuje duży lewy dopływ Bahr al-Ghazal. Dzięki niemu staje się potężną rzeką i od tego momentu nosi nazwę Nil Biały (Al-Bahr al-Abjad). Początkowo płynie on równoleżnikowo na wschód. Dopiero po wchłonięciu prawego dopływu Sobat, zaczyna płynąć na północ. Następnie podąża przez wyschniętą równinę stanowiącą wschodni skraj Sahary i dociera do stolicy Sudanu, Chartumu. W Chartumie łączy się ze swoim największym dopływem – Nilem Błękitnym (Al-Bahr al-Azraq). Poniżej ujścia Nilu Błękitnego rzeka aż do ujścia płynie jako Nil. Wkracza na obszar wyżyny Bajuda, gdzie przyjmuje kształt przypominający literę "S". W miejscu, w którym napotyka skały tarczy saharyjskiej, tworzy katarakty. Na tym odcinku występuje ich sześć, oznaczonych cyframi rzymskimi w porządku rosnącym w górę rzeki. Są one spławne tylko w okresie wysokiego poziomu wody. Ostatnim większym dopływem Nilu jest Atbara. W dalszej części Nil pokonuje ponad 2500 km przez pustynną część Sahary. W dolnym biegu rozszerza się, a przy ujściu do Morza Śródziemnego tworzy rozległą deltę.

Delta


Nil wpływa do Morza Śródziemnego rozległą deltą o powierzchni 22 000 km2. Zaczyna się ona na przedmieściach Kairu, które od morza oddziela 175 km utworzonego przez rzekę lądu. Wzdłuż wybrzeża delta osiąga szerokość 220 km. Nil rozdziela się na dwa ramiona:

wschodnie – Damiettę o długości 240 km

zachodnie – Rosettę o długości 325 km

Delta Nilu jest silnie zaludniona i zagospodarowana. Dzięki namułom użyźniającym glebę, dużą powierzchnię zajmują uprawy trzciny cukrowej, bawełny, pszenicy oraz ryżu.

Nil w Biblii

Rzeka Nil wymieniona została w Starym Testamencie m.in. w wyjaśnieniu przez Józefa snów faraona; ocalenia Mojżesza; 10 plag egipskich i w opisach Egiptu.



Jangcy


Jangcy

rzeka w środkowych Chinach, najdłuższa w Azji i trzecia po Amazonce i Nilu pod względem długości na Ziemi. Po chińsku nazwa Yangzi Jiang dotyczy tylko dolnego odcinka rzeki, cała rzeka nazywa się Chang Jiang. Europejczycy jednak początkowo zetknęli się z tą pierwszą nazwą, która przyjęła się w językach europejskich. Posiada ujście typu lejkowego.

Długość, wg pomiaru chińskich geografów wynosi 6300 km, choć w różnych źródłach można znaleźć różne wartości od 5520 do 6300 km. Powierzchnia dorzecza: 1,8 mln km2 - zajmuje 1/5 powierzchni Chin. Liczne tamy, sztuczne zbiorniki, kanały, budowle hydroenergetyczne, służące celom nawadniania, komunikacji i produkcji energii elektrycznej. Najsłynniejsza budowla na Jangcy to Tama Trzech Przełomów, której budowa trwała 17 lat. Obok zbiornika pracuje elektrownia wodna, której moc jest równa mocy 15 reaktorów atomowych.

Źródło powstaje w Górach Tangla w prowincji Qinghai na Wyżynie Tybetańskiej. Rzeka uchodzi do Morza Wschodniochińskiego, jest to Ocean Spokojny.



Missisipi


Missisipi
rzeka w centralnej i południowo-wschodniej części USA. Jej długość wynosi 3778 km (od źródeł jej dopływu Missouri 5969 km). Jest to najdłuższa rzeka Ameryki Północnej i jedna z czterech najdłuższych rzek świata (obok Nilu, Jangcy i Amazonki). Powierzchnia jej dorzecza wynosi 3,2 mln km2.

Za początek rzeki uznawany jest jej wypływ z jeziora Itasca w północnej części stanu Minnesota (wzniesienie 450 m n.p.m.). Rzeka uchodzi do Zatoki Meksykańskiej deltą o trzech głównych ramionach.

Przechodzi przez stany: Minnesota, Wisconsin, Iowa, Missouri, Illinois, Kentucky, Tennessee, Arkansas, Missisipi i Luizjana.

Dolina Missisipi jest żyzna, ponieważ jest to prehistoryczna trzeciorzędowa zatoka morska, wypełniona osadami gromadzącymi się w delcie rzeki. Może to spowodować powodzie. Wysokie stany wód występują tu wiosną, w czasie topnienia śniegów oraz latem, gdy spadają duże deszcze. W wyniku wyniszczenia przez nieumiejętną gospodarkę człowieka wielkich obszarów leśnych i stepowych, zdarzają się na niej katastrofalne powodzie. Rzeka niesie ogromne ilości materiału, tworząc u ujścia rozległą deltę. W ostatnich latach, w związku z prowadzeniem racjonalnej gospodarki rolnej (np. orki wstęgowej), ilość niesionych namułów uległa znacznemu zmniejszeniu.


Większe miasta nad rzeką


-Minneapolis

-St.Paul

-Davenport

-St. Louis

-Memphis

-Baton Rouge

-Nowy Orlean




Huang He


Huang He
rzeka w północnych Chinach o długości 5464 km

Nazwa pochodzi od żółtego koloru namułów lessowych. Żółta Rzeka nazywana jest także Smutkiem Chin. Powoduje ona groźne powodzie. Wzdłuż jej biegu wybudowane są liczne tamy, sztuczne zbiorniki i kanały, służące głównie do celów nawadniania. Źródła Huang He znajdują się w górach Bayah Har Shan w prowincji Qinghai. Płynie przez Wyżynę Tybetańską, Lessową (Huangtu Gaoyuan) oraz Nizinę Chińską. Uchodzi do Morza Żółtego, tworząc deltę. Powierzchnia dorzecza wynosi 752 tys. km2. Nad Huang He narodziła się cywilizacja starożytnych Chin.



Ob-Irtysz


Ob-Irtysz
rzeka w azjatyckiej części Rosji, na Nizinie Zachodniosyberyjskiej

Długość (od źródeł rzek Katuni i Biji w Ałtaju) wynosi 4338 km lub 5570 km (od źródeł Irtyszu). Wpada do Zatoki Obskiej na Morzu Karskim tworząc deltę długości 80 km i szerokości 30-90 km.

W górnym biegu płynie przez tereny wyżynne. Obecnie częściowo wypełniona wodami Zbiornika Nowosybirskiego (powierzchnia 1070 km2). W dolnym biegu płynie bardzo wolno tworząc wokół bagna. Regularnie wylewa w lecie. Toczy średnio 12 400. m3 wody na sekundę (maksymalnie 42 800 m3/s). Od Nowosybirska nabiera cech rzeki nizinnej i przecina Nizinę Zachodniosyberyjską. Poniżej ujścia Irtysza występuje asymetria brzegów: prawy jest wysoki i stromy, lewy jest niski.

Od miasta Pieregrebnoje rzeka dzieli się na dwie główne odnogi

-Wielki Ob - długość 446 km

-Mały Ob - długość 456 km


Łączą się koło miasta Salechard w jedno koryto o szerokości do 20 km i głębokości do 40 m. Uchodzi do Zatoki Obskiej na Morzu Karskim.



Kongo


Kongo
w górnym biegu Lualaba, rzeka w Afryce Równikowej, uchodzi do Oceanu Atlantyckiego. Płynie przez Demokratyczną Republikę Konga, Republikę Konga i Angolę. Druga, co do długości, rzeka w Afryce. Jej zlewnia pokrywa 12% kontynentu. Roczny odpływ - ok. 1 260 km3.


Bieg Konga


Kongo jest pod względem długości drugą rzeką Afryki (dłuższy jest tylko Nil), obszar jego dorzecza stanowi jednak jedną całość geograficzną - w większości zajmują go równinne tereny Kotliny Konga, porośnięte wilgotnym lasem równikowym. W górnym biegu rzeka nosi nazwę Lualaba i wypływa z podnóży pasma Kundelungu w prowincji Górna Katanga na południu Demokratycznej Republiki Konga (przy granicy z Zambią). Wody Lualaby kierują się tu na północ i przecinają pasmo Mitumba, po czym spieniają się na licznych bystrzach, uniemożliwiając żeglugę.

Rzeka ponownie staje się żeglowna dopiero za miastem Bukama. Jej wody przepływają tu leniwie przez bagniste tereny jezior Kisale i Upemba aż do miasta Kongolo. Nieco dalej rozpoczyna się szereg spienionych wodospadów, zwanych Wrotami Piekieł - koryto rzeki jest tu znacznie zwężone i woda przeciska się z ogromną prędkością pomiędzy piaskowcowymi skałami. Ten trudny, nieżeglowny odcinek ciągnie się aż do miasta Kindu, po czym rzeka znowu spowalnia swój bieg i płynie spokojnie aż do Ubundu. Wysokie progi skalne oddzielające to miasto od położonej nieco dalej na północ ważnej aglomeracji Kisangani przyczyniają się do powstania na tym odcinku potężnych wodospadów, zwanych Wodospadami Stanleya. Wyznaczają one kres biegu Lualaby, która oficjalnie zmienia w tym miejscu nazwę na Kongo.

Za Kisangani rozpoczyna się kolejny żeglowny odcinek rzeki. Wody Konga skręcają tu na zachód i dalej na południe szerokim łukiem o długości 1600 kilometrów. Rzeka płynie tu powoli i majestatycznie, a jedynym utrudnieniem dla żeglugi są niesione z wodą wysepki materii oraz - na skutek malejącej w ostatnich latach liczebności hipopotamów - coraz bardziej zarastające roślinnością koryto rzeki.

Na tym najdłuższym żeglownym odcinku Kongo mija ważną aglomerację Mbandaka, a dalej w dół biegu łączy się z rzeką Ubangi, będącą jego najważniejszym dopływem. Koryto rzeki wyznacza dalej granicę z Republiką Konga aż do końca żeglownego odcinka między Brazzaville a Kinszasą. Miasta te leżą na przeciwległych brzegach Konga i są obecnie stolicami dwóch afrykańskich państw (odpowiednio Republiki Konga i Demokratycznej Republiki Konga). Kursuje między nimi prom i działają punkty odprawy granicznej.

Za Kinszasą i Brazzaville rozpoczyna się kolejny odcinek biegu Konga niezdatny do żeglugi. Wody Konga z hukiem rozbijają się tu o skały na Wodospadach Livingstone'a w obrębie przełomu przez Próg Dolnogwinejski. W przeszłości wodospady te długo były barierą nie do pokonania dla europejskich ekspedycji naukowych, pragnących dostać się w górę rzeki. Obecnie linia kolejowa zbudowana między Kinszasą a Matadi pozwala je ominąć. Matadi jest głównym portem morskim Demokratycznej Republiki Konga. Położone jest nad brzegiem szerokiego estuarium rzeki Kongo, około 130 kilometrów od samego Oceanu Atlantyckiego. Lejowe ujście Konga osiąga miejscami szerokość ponad 20 kilometrów i nic nie blokuje tu już żeglugi.

Rzeka płynie tu wzdłuż granicy z Angolą. Oprócz Matadi nad jej brzegami rozlokowano jeszcze trzy inne porty morskie - Boma i Banana w Demokratycznej Republice Konga oraz Soyo w Angoli.


Historia



Czasy przedkolonialne



Przed przybyciem Europejczyków na terenach lasów deszczowych dorzecza Konga osiadały nad brzegami rzek rozmaite prymitywne plemiona afrykańskie. Ludy te zwykle jednak krótko zamieszkiwały ten obszar i nie tworzyły ważnych ośrodków cywilizacyjnych. Wyjątkiem było plemię Bushongo żyjące na skraju tropikalnej puszczy u zbiegu rzek Kasai i Sankuru. Lud ten - o najwyższej kulturze wśród plemion zamieszkujących Kotlinę Kongo - stworzył na początku XVII wieku potężne, acz pokojowo nastawione królestwo Kuba ze stolicą w Mushenge, które uległo dopiero pod naporem europejskich kolonizatorów pod koniec XIX wieku.

Innym potężnym państwem, jakie rozwinęło się na tych terenach, było Królestwo Konga, istniejące w dolnym biegu rzeki Kongo od XV wieku do początków wieku XX. U szczytu swojej potęgi rozciągało się ono od wybrzeży Atlantyku na zachodzie aż po rzekę Kuango na wschodzie i od rzeki Kongo na północy aż po rzekę Kuanza na południu.

Oprócz wspomnianych wyżej potężnych królestw w dorzeczu Konga zawiązywały się w czasach przedkolonialnych również pomniejsze ośrodki kulturowe, m.in. Ngoyo, Kakongo, Ndongo, Matamba czy Garengaze. Ulegały one z czasem kolonizacji europejskiej lub były wchłaniane przez potężniejszych afrykańskich rywali.

Wpływom cywilizacji Zachodu do dziś opierają się Pigmeje z plemienia Mbuti, zamieszkujący od niepamiętnych czasów tropikalną puszczę Ituri wzdłuż rzeki Aruwimi - jednego z dopływów Konga. Ludzie ci wciąż prowadzą prymitywny, łowiecko-zbieracki tryb życia, a ich zwyczaje nie zmieniły się od stuleci.


Odkrycie i pierwsze badania europejskie



Ujście wielkiej rzeki znane było Europejczykom od roku 1482, kiedy odkrył je Diogo Cao żeglarz na usługach Jana II, króla Portugalii poszukującego drogi do Indii. Cao wbił w pobliżu ujścia słup kamienny, stąd, przez jakiś czas, wśród żeglarzy rzeka nazywana była Rio de Padrao. Portugalczycy dowiedzieli się wkrótce, że w głębi lądu znajduje się silny ośrodek władzy, Królestwo Konga, władane ze stolicy w Mbanzie przez króla Mani Kongo.

Cao, jak wszyscy podróżnicy europejscy tamtych czasów, znał legendę o leżącym poza równikiem królestwie mitycznego Księdza Jana, a potężna rzeka wydała mu się drogą wodną dogodną do przeprowadzenia poszukiwań. Podjął je podczas swej drugiej wyprawy w roku 1485 wpływając swą karawelą w górę nurtu. Po 150 kilometrach zatrzymał go ostatni z Wodospadów Livingstone'a.

Kolejna wyprawa portugalska, pod wodzą Gonçalo de Sousa'y, dotarła do ujścia Konga w roku 1491 z zamiarem założenia kolonii. Eksperyment zakończył się tragicznie - większość członków ekspedycji, wraz z wodzem, zmarła na jakąś chorobę tropikalną, a reszta szukała ocalenia w Mbanzie. Mani Kongo przyjął ich bardzo dobrze i wkrótce przeszedł - wraz z całym dworem - na chrześcijaństwo. Po jego śmierci doszło do wojny sukcesyjnej pomiędzy jego dwoma synami - poganinem i chrześcijaninem. Chrześcijański pretendent imieniem Affonzo zwyciężył z pomocą Portugalczyków. Wkrótce przybysze stali się wszechobecni, a popyt na dobra z Europy tak wielki, że rozpoczął się na szeroką skalę handel żywym towarem; pierwszy targ niewolników powstał w Lizbonie w roku 1494.

Wkrótce zapotrzebowanie na tanią siłę roboczą w rejonie Karaibów, a następnie Ameryki Środkowej i Południowej wzrosło tak znacznie, że powstał cały ogromny rynek, a łowcy i handlarze niewolników dorabiali się prawdziwych fortun. W Afryce Środkowej centrum tego handlu znajdowało się na wyspie Wyspie Świętego Tomasza, skąd wyruszały wyprawy po niewolników na kontynent. W roku 1511 Affonzo zwrócił się do króla Portugalii Manuela I Wielkiego o ochronę, ale prośba ta została zignorowana. w 1542 r. - po śmierci Affonza - kraj popadł w stan całkowitego chaosu. Portugalczycy formowali i wspierali kolejne marionetkowe rządy kongijskie broniące się przed najazdami wojowników z plemienia Jakas.

W XVI wieku w regionie pojawili się także Anglicy, Francuzi i Holendrzy, ale po krótkim panowaniu tych ostatnich, w roku 1648 Kongo ponownie znalazło się w rękach Portugalczyków. W tym czasie handel niewolnikami osiągnął niespotykane dotąd rozmiary. Polowanie na ludzi oddano w ręce krajowców, a biali zajęli się obsługą targowisk, przetrzymywaniem i ekspedycją schwytanych. W rezultacie wnętrze basenu dorzecza kongijskiego pozostało niezbadane przez następne dwieście lat.


Europejskie wyprawy naukowe



W dobie oświecenia wzrosło zainteresowanie Czarnym Lądem w Europie, a zwłaszcza w Anglii, gdzie zrodziło się pojęcie "szlachetnego dzikusa" oraz zapotrzebowanie na wiedzę o wnętrzu kontynentu. Rzeka Kongo, kojarzona od starożytności zarówno z Nilem, jak i Nigrem, budziła szczególne emocje.

W roku 1816 nad Kongo pojawiła się finansowana przez rząd brytyjski ekspedycja Jamesa Kingstona Tuckeya, który podjął się zbadać bieg rzeki Niger od tej właśnie strony. Wyprawa została zdziesiątkowana przez malarię i dezynterię. Tuckey zdołał sporządzić mapę pierwszych 220 kilometrów rzeki, nim umarł. Do Anglii wróciła zaledwie połowa jego ludzi.

W roku 1868 niemiecki naturalista Georg Schweinfurth, poszukujący w północnym Sudanie źródeł Nilu, dotarł do basenu kongijskiego i zbadał bieg rzeki Uele. Jego rysunki oraz opisy fauny, flory i tubylczych mieszkańców wywołały dalszy wzrost zainteresowania regionem. Schweinfurth był pierwszym białym, który zetknął się z plemionami Mbuti, zamieszkującymi lasy na północ od wielkiej rzeki.


Podróże Stanleya



W 1871 roku poszukiwacz przygód i reporter gazety New York Herald Henry Morton Stanley udał się do Afryki z zadaniem odszukania dr. Davida Livingstone'a, znanego podróżnika, który od jakiegoś czasu nie dawał znaków życia. Stanley odnalazł Livingstone'a prowadzącego badania nad połączeniami Nilu i Konga z wielkimi jeziorami afrykańskimi. Gdy Livingstone zmarł w maju 1873, Stanley podjął się kontynuacji jego dzieła wraz z odkryciem źródeł Konga i przebycie rzeki aż do ujścia. Miał poważnego konkurenta w postaci Verney'ego Lovetta Camerona, który również wyruszył na poszukiwanie Livingstone'a. Cameron był jednak spóźniony i gdy wreszcie trafił na trop poszukiwanego, Livingstone już nie żył. Anglik postanowił spenetrować dorzecze Konga i ruszył na zachód, docierając do Nyangwe, wielkiego centrum handlu niewolnikami nad Lualabą. Stąd, z karawaną mulata zwanego Tippo Tip, dotarł w roku 1875 do wybrzeża Angoli.

Stanley w roku 1876 również dotarł do Nyangwe, gdzie za duże pieniądze wynajął wspomnianego Tippo Tipa i jego zbrojną eskortę do przeprowadzenia go wzdłuż rzeki do miejsca, gdzie będzie mógł zdobyć czółna. Po morderczym marszu przez dżunglę i przebyciu zaledwie 300 kilometrów nastąpiło pożegnanie z Tippo Tipem, ale Stanley miał już ponad 20 sporych czółen i rozpoczął 26 grudnia podróż w dół rzeki, by 4 stycznia 1877 roku dotrzeć do Wodospadów Stanleya. Przenioska łodzi przez te katarakty zajęła mu całe trzy tygodnie. Na odcinku dalszych 1 500 kilometrów żegluga odbywała się w walkach z plemionami ludożerczymi niemal nieustannie atakującymi przybyszów. Stanley stoczył w tym czasie 24 większe bitwy i setki krótkich starć. Na wysokości Płaskowyżu Bateke żegluga stała się znacznie trudniejsza, ale ludność gościnniejsza. W marcu 1877 roku wyprawa dotarła do ciągnących się na odcinku ponad 300 kilometrów Wodospadów Livingstone'a, podczas pokonywania, których śmierć poniósł ostatni biały towarzysz Stanleya. 1 sierpnia ekspedycja osiągnęła punkt, do którego dotarł Tuckey ponad 60 lat wcześniej. Wkrótce Stanley dotarł, serdecznie witany, do portugalskiej osady Boma. Pokonał ponad 11 000 kilometrów, dowiódł, że Nil i Kongo to całkowicie odrębne rzeki i że Lualaba to górny bieg Konga.

W roku 1878 Stanley wrócił do Londynu z planami zajęcia tego kraju dla Anglii, lecz nie spotkał się z zainteresowaniem. Wykorzystał to król Belgii Leopold II, który właśnie rozglądał się za jakąś afrykańską kolonią. Zdobycie Konga nie było jednak sprawą prosta. Francja, zaniepokojona zamysłem króla Belgów, wysłała do regionu ekspedycję rządową, na czele, której stanął Pierre-Paul-François-Camille Savorgnan de Brazza. Brazza spenetrował obszary dzisiejszego Gabonu, a w roku 1880 dotarł do wioski Mbe (dzisiejsze Brazzaville) i rozpoczął rokowania z lokalnym kacykiem Makoko. Tam spotkał się ze Stanleyem, który był właśnie zajęty budową drogi - obwodnicy Wodospadów Livingstone'a.

Do roku 1884 Stanley pracował dla króla Leopolda ustanawiając na lewym brzegu Konga Wolne Państwo Kongo podległe bezpośrednio Leopoldowi. W roku 1909 prywatna domena królewska przeszła na własność państwa jako kolonia pod nazwą Kongo Belgijskie. Stanley tymczasem odbył jeszcze jedną podróż po Kongo - tym razem w górę rzeki - w latach 1887-1889, a celem wyprawy było uwolnienie otoczonej przez mahdystów nad Jeziorem Alberta armijki Mehmeda Emina Paszy.


Współczesność



Na obszarze dawnych kolonii belgijskiej i francuskiej (Kongo Środkowe, później Kongo Brazzaville) istnieją obecnie dwa państwa: Kongo ze stolicą w Brazzaville i Demokratyczna Republika Konga ze stolicą w Kinszasie. Po rzece, od Kinszasy do Kisangani istnieje regularna żegluga pasażerska i towarowa. Demokratyczna Republika Konga jest dziś krajem kontrastów - z jednej strony istnieją tu wielkie metropolie, jak Kiszasa czy Lubumbashi, z drugiej zaś strony wiele plemion nie straciło poczucia swojej przynależności etnicznej i kulturowej mimo unowocześnionego trybu życia. Obszar dorzecza Konga tak dawniej, jak i dziś, jest więc mozaiką kulturową i etniczną. Oprócz wspomnianych Mbuti czy Bushongo, żyją tu też między innymi plemiona Wagenia (okolice Wodospadów Stanleya) czy Sara-Njinge z okolic rzeki Ubangi. Nierzadko konflikt interesów spowodowany m.in. różnym trybem życia tych plemion prowadzi do krwawych starć między nimi. Przykładem może tu być niedawny konflikt w prowincji Ituri między rolniczą ludnością Lendu i żyjącymi z wypasu zwierząt Hema. W latach sześćdziesiątych doszło ponadto do krwawych starć w prowincji Katanga. Nawet dziś Demokratyczna Republika Konga pozostaje niespokojnym i niebezpiecznym krajem w stanie wojny domowej.


Znaczenie gospodarcze



Gęste tropikalne lasy Kotliny Konga uniemożliwiają transport towarów i ludzi drogą lądową. Z tego względu główną arterią komunikacyjną w tej części świata pozostaje rzeka Kongo. Szlak ten odgrywa olbrzymią rolę w transporcie towarów między uprzemysłowionym okręgiem Katanga w południowo-wschodniej Demokratycznej Republice Konga a portem morskim w Matadi. Ze względu na liczne progi i wodospady, rzeka żeglowna jest jednak tylko na niektórych odcinkach. Wraz z jej żeglownymi dopływami Kongo stanowi system transportu wodnego długości ponad 12 000 km. Nieżeglowne odcinki rzeki omijane są za pomocą zbudowanych we właściwych miejscach linii kolejowych: odcinek Kiszasa-Matadi dla ominięcia Wodospadów Livingstone'a, odcinek Ubundu-Kisangani dla ominięcia Wodospadów Stanleya oraz odcinek Kindu-Kongolo dla ominięcia Wrót Piekieł (ta ostatnia linia ciągnie się współcześnie dalej na południe aż do samego regionu Katanga).

W dolnym biegu koło miasta Matadi działa też zespół wielkich elektrowni - Inga. Jest to największy wodospad na świecie - jego wysokość sięga 96 m, a średni przepływ wody wynosi 42476 m3/s. Działają tam obecnie dwie elektrownie wodne, zbudowane za czasów Mobutu Sese Seki - Inga I i Inga II, dostarczające energii elektrycznej dla całego kraju. Istnieją plany rozbudowy systemu, tak aby mógł on produkować łącznie 39000 MW energii, co wystarczyłoby dla zaspokojenia zapotrzebowania na prąd całego kontynentu afrykańskiego. Wiązałoby się to jednak z ogromnymi kosztami, co powoduje, że podnoszą się głosy sprzeciwu wobec tej inwestycji.



Mekong


Mekong
najdłuższa rzeka na Półwyspie Indochińskim

Przepływa przez Chiny (ma źródła w górach Tangla na Wyżynie Tybetańskiej), Laos, Kambodżę oraz Wietnam. Uchodzi do Morza Południowochińskiego szeroką deltą o powierzchni 55 tys. km2. Częściowo wyznacza granicę Laosu z Tajlandią oraz Birmą.

Powierzchnia dorzecza Mekongu wynosi ok. 810 tys. km2, a długość 4500 km. Główne dopływy to: Mun, Nam Ou, Sekhong i Tonle Sap. W górnym biegu znajduje się wiele wodospadów i progów skalnych. Większe miasta leżące nad rzeką to: Wientian, Savannakhet, Phnom Penh i Luang Prabang. Za Phnom Penh rzeka rozgałęzia się na Mekong i Bassac, a następnie, już na terenie Wietnamu, Mekong dzieli się na sześć odnóg, a Bassac na trzy, tworząc deltę Mekongu o powierzchni 55 000 km2. Łączna długość szlaków wodnych na obszarze delty wynosi ok. 3 200 km

Średni przepływ wody przy ujściu wynosi ok. 12-15 tys. m3/s, ale może wzrosnąć do blisko 30 tys. m3/s w sierpniu. Wahania poziomu wód w dolnym odcinku mogą wynosić nawet 12 m. Dolina Mekongu na Równinie Kambodżańskiej pokryta jest plantacjami ryżu. Rzeka ta niesie cenny muł, wzbogacający glebę. Pozwala to rolnikom na tych terenach uzyskiwać rocznie aż trzy zbiory ryżu, stanowiącego tu podstawę wyżywienia.

Dolny bieg Mekongu jest najważniejszym szlakiem komunikacyjnym w Indochinach, a statki morskie dopływają do Phnom Penh, stolicy Kambodży.


Fauna Mekongu



Rzeka ta jest siedliskiem około 1 200 gatunków ryb. Niektóre z nich, jak również krewetki są hodowane. W wodach Mekongu żyje także pewien zagrożony gatunek z rodziny sumowatych: Pangaz (Pangasianodon gigas); ryby te mogą osiągać prawie trzy metry. W roku 2005 rybacy złowili okaz o wadze 293 kg. Żyje tu również delfin krótkogłowy (Orcaella brevirostris), ssak zagrożony wymarciem, badacze przypuszczają, że w rzece zostało niespełna 100 osobników. A od pewnej popularnej tutaj ryby z rodziny karpiowatych pochodzi nazwa kambodżańskiej jednostki monetarnej, riela. Rocznie poławia się do 1,3 milionów ton ryb.



Amur


Amur
rzeka we wschodniej Azji. Dorzecze Amuru leży na terytoriach Rosji, Mongolii i Chin. Powierzchnia dorzecza 1855 tys. km. Amur powstaje ze złączenia rzek Szyłki i Arguni. Wpada do Morza Ochockiego. Długość Amuru wynosi 2824 km (od źródła Arguni 4444 km).

Górny bieg rzeki (do Błagowieszczeńska) ma głównie górski charakter. Odcinek do Chabarowska nazywany jest Środkowym Amurem; tam rzeka płynie wolniej, brzegi niekiedy są zabagnione. Wyjątkiem jest odcinek przebiegający kanionem przez Mały Chingan. Od Chabarowska rzeka płynie szeroką doliną przez Nizinę Dolnoamurską. Przy brzegach rzeki jest dużo jezior o powierzchni kilkudziesięciu km2 np. Bołoń, Udyl, Orel.


Główne dopływy


lewe:

-Arguń

-Zeja

-Bureja

prawe:

-Sungari

-Ussuri



Przy ujściu rzeka niesie średnio 10800 m3 wody na sekundę. W Chabarowsku 7549 m3/s.

Występują silne wahania poziomu wody; w górnym biegu może się on podnieść nawet o 10 m. Częste powodzie (największe w 1897, 1928 i 1956). Najniższy poziom wody w końcu zimy.

Ważniejsze miasta nad Amurem: Chabarowsk, Błagowieszczeńsk, Komsomolsk nad Amurem, Nikołajewsk nad Amurem

O Amurze zasłyszeli Rosjanie po raz pierwszy w 1636 roku. W trzy lata później rozpoczęli penetrację doliny Witimu, na wschód od jeziora Bajkał, po czym podjęli próby znalezienia drogi do Amuru. Pierwsi Rosjanie pojawili się nad Amurem w roku 1644, kiedy z Jakucka na polecenie gubernatora irkuckiego wyruszył oddział Kozaków. Źle zorganizowana wyprawa poniosła poważne straty. Tylko jej część pod dowództwem Pojarkowa przedostała się rzeką Ałdan do Gór Stanowych, gdzie natrafiła na źródła Zei, a potem płynąc nią, dotarła w końcu do brzegów Amuru. Stąd Kozacy pożeglowali w dół rzeki, aż do jej ujścia. Posuwając się wzdłuż wybrzeża Morza Ochockiego przybyli do Ochocka. Następcy Pojarkowa, zachęceni jego odkryciem, znaleźli dogodniejszą drogę wzdłuż rzek Olekmy i Uranu. W latach 1650-1653 Jerofiej Chabarow na czele małego oddziału przedarł się aż nad dolny Amur.



Lena


Lena
rzeka w azjatyckiej części Rosji, w obwodzie irkuckim i Jakucji; jedna z największych rzek Azji, 10. co do długości rzeka świata. Długość: 4400 km; powierzchnia dorzecza 2 490 000 km2; średni przepływ u ujścia 16 400 m3/s.

Źródła w Górach Bajkalskich na wysokości 930 m n.p.m.; w górnym biegu płynie głęboką doliną w kierunku północnym i północno-wschodnim po Płaskowyżu Leńsko-Angarskim; w środkowym biegu płynie w kierunku wschodnim przełamując się przez Płaskowyż Nadleński, następnie skręca na północ i północny zachód na Nizinę Środkowojakucką; w dolnym biegu płynie na północ przez Nizinę Dolnoleńską pomiędzy Górami Wierchojańskimi (od wschodu) a Wyżyną Środkowosyberyjską i Górami Czekanowskiego (od zachodu); uchodzi do Morza Łaptiewów tworząc deltę o około 150 ramionach i powierzchni ponad 40 tys. km2.

Zasilanie śniegowo-deszczowe; zamarza w górnym biegu od listopada do maja, w dolnym od października do czerwca; wiosną tworzą się zatory lodowe. Duże wahania stanu wód (w środkowym biegu do 14 m, w dolnym do 18 m). Rocznie niesie około 12 milionów ton osadów.

Lena jest jednym z najważniejszych szlaków komunikacyjnych Syberii; żeglowna od Ust-Kut (przy wysokich stanach wody do Kaczugu). Obfituje w ryby, w górnym biegu szczupak, okoń, lipień, lenok; w dolnym sielawa, muksun, nelma, tajmień i wiele innych

Główne dopływy: Wiluj (lewy); Witim, Olokma, Ałdan (prawe).

Główne miejscowości: Kaczug, Żygałowo, Ust-Kut, Kireńsk, Leńsk, Olokmińsk, Pokrowsk, Jakuck, Sangar.

Rosjanie dotarli nad Lenę w pierwszej połowie XVII w.; pierwsze dokładniejsze badania w czasie Wielkiej Ekspedycji Północnej (1734 - 1743); duże zasługi w zbadaniu dorzecza Leny mają Polacy: Aleksander Czekanowski i Jan Czerski.